Het Kabinet-Den Uyl: vechtend ten onder

Vanaf 11 mei 1973 tot 22 maart 1977 werd Nederland bestuurd door het Kabinet-Den Uyl, hier links op de foto met Koningin Juliana op de trappen van Huis Ten Bosch. De naamgever, Joop den Uyl, voorman van de PvdA in de jaren zeventig en eerste helft van de jaren tachtig, staat naast de Koningin, wijzend naar de fotograaf. Den Uyl was een controversieel figuur, je hield van hem of je haatte hem, een tussenweg was er niet. Zijn kabinet maakte dan ook turbulente tijden door. Het kabinet van PvdA, D66, PPR, KVP en AR kwam tot stand na een lange formatie en onder de ministers en staatssecretarissen waren heel wat relatief onbekende politici die later Bekende Nederlanders zouden worden: Dries van Agt, Ruud Lubbers, Jaap Boersma, Marcel van Dam, Jos van Kemenade, Henk Vredeling. Tjerk Westerterp, Jan Pronk en Wim Duisenberg. 

De "confessionele partijen"  KVP en AR stapten in het kabinet omdat hun leiders ervan overtuigd waren dat ze met de democratiseringsgolf van de late jaren zestig en begin jaren zeventig mee moesten. Ze begonnen aan het avontuur van "spreiding van kennis, inkomen en macht" in het "enige linkse kabinet dat Nederland ooit gehad heeft", zoals wel wordt beweerd. In dit kabinet was er never a dull moment, mede dankzij de al snel verslechterende verhouding tussen Dries van Agt en Joop den Uyl. De jonge Hans Wiegel, oftewel "de jongeheer Wiegel", zoals Den Uyl hem typeerde, ontpopte zich als een sterk oppositieleider en met drankorgels als Van Dam, Vredeling en Pronk vielen er in het VARA-radiocafé In de Rooie Haan altijd wel grappen te maken op de zaterdagmiddagen.

Het kabinet ging permanent over de tong bij journalisten, politici, ondernemers en ons gewone stervelingen. Een groep ondernemers van grote Nederlandse bedrijven kwam per brief in het geweer tegen de "socialistische" Vermogensaanwasdeling, een wetsvoorstel waarin geregeld zou worden dat een gedeelte van de winsten van de bedrijven moest terugvloeien naar "het volk". De wet zou er niet komen. Het onderwijs kwam in verzet tegen de Middenschool-plannen die onderwijsminister Jos van Kemenade ontvouwde in zijn Contourennota. Er kwamen experimenten met een aantal van deze scholen, maar de plannen sneefden. "Geen eenheidsworst in het onderwijs", kraaide Hans Wiegel. Ondernemend Nederland kwam ook in verzet tegen een wet op de invoering van medezeggenschap in het bedrijfsleven, de plannen gingen van tafel (maar werden later onder het rechtse Kabinet-Van Agt I (1977-1981) alsnog doorgevoerd). Er werd kortom veel gevochten in Kabinet en Tweede Kamer, maar met de voorspelde socialistische revolutie viel het wel mee.

Daarnaast waren het maatschappelijk en internationaal nog steeds roerige tijden: de Israëlisch/Arabische oorlog in oktober 1973, die leidde tot een olieboycot en autoloze zondagen in Nederland; Joop den Uyl verscheen op tv en maande ons de gordijnen te sluiten en de verwarming lager te zetten. Toenemende inflatie en teruggang van de economische groei noopten tot bezuinigingen. Gijzelingen door Molukse militanten in 1975 en 1977, rellen rondom abortuskliniek Bloemenhove en psychiatrische inrichting Dennendal, politieke ruzies over de ontsnapping van oorlogsmisdadiger Pieter Menten uit een Nederlandse gevangenis, de afsluiting van de Oosterschelde en de omkoping van Prins Bernhard door Lockheed.

Vaak wordt beweerd dat het Kabinet-Den Uyl te laat kwam: de economische voorspoed van de jaren zestig die de democratiseringsgolf een handje had geholpen was voorbij, een conservatieve tegenbeweging was aan het opstaan (resulterend in bijvoorbeeld Thatcher in Engeland vanaf 1979, Reagan in de VS vanaf 1981). Ook Den Uyl zelf geloofde in deze theorie. Maar voor velen was het al tijdens de zittingsperiode van het kabinet duidelijk dat het uiteindelijk ten onder zou gaan aan de slechte persoonlijke verhoudingen, met name tussen Den Uyl en Van Agt. Waar Van Agt diep in zijn hart veel waardering kon opbrengen voor de betrokkenheid en de werklust van Den Uyl, daar liet Den Uyl nooit blijken Van Agt's inbreng of zelfs aanwezigheid te waarderen. In het voorjaar van 1977 was voor Van Agt de maat van vernederingen vol en liet hij het kabinet struikelen over een nieuw wetsvoorstel op de Grondpolitiek. Er volgden verkiezingen, de PvdA  won tien zetels, maar raakte na een lange en mislukte formatie uitgerangeerd. Reden? Het kader van de PvdA was tegen Van Agt. Gevolg: een kabinet van (het nieuwe) CDA en VVD. Ook in Nederland waren de jaren zestig ten einde! 

Video: Joop den Uyl kondigt in de Tweede Kamer het aftreden van zijn kabinet aan; Minister van Justitie Andries van Agt belt hem kort daarna op.